Naczelnik wraca na plac Wolności - losy pomnika Kościuszki w Łodzi

Plac Wolności, kamienne płyty, ocalałe płaskorzeźby i figura stojąca z twarzą zwróconą w stronę ulicy Piotrkowskiej — na przestrzeni niemal stu lat pomnik Tadeusza Kościuszki zaczął żyć własnym miejskim życiem. W Łodzi był świadkiem świąt, okupacji, prób odbudowy i powrotów twórców. To opowieść o tym, jak miejski symbol przetrwał zniszczenie i zmienił się razem z miastem.

• Historia pomnika Tadeusza Kościuszki i jego pierwsze odsłonięcie
• Jak Łódź straciła i częściowo ocaliła swój symbol
• Odbudowa, symbolika i powrót autora projektu

Historia pomnika Tadeusza Kościuszki i jego pierwsze odsłonięcie

Pomysł upamiętnienia Tadeusza Kościuszki narodził się już przed odzyskaniem niepodległości - w 1917 roku w mieście odbyły się uroczyste obchody stulecia śmierci naczelnika. Konkursy na projekt ogłoszono w 1922 i ponownie w 1925 roku, a zwycięzcą został Mieczysław Lubelski. Monument stanął na placu Wolności podczas uroczystości, które zgromadziły tam ponad dziesięć tysięcy mieszkańców - odsłonięcie miało miejsce 14 grudnia 1930. Pomnik przez dziewięć lat był charakterystycznym punktem miasta, aż do momentu zniszczenia przez okupanta.

Jak Łódź straciła i częściowo ocaliła swój symbol

W czasie wojny część monumentu uległa zniszczeniu - pomnik rozebrano 11 listopada 1939. Nie wszystko jednak poszło na zgliszcza. Płyty z płaskorzeźbami zabezpieczono i ukryto w magazynie przy parku im. Henryka Sienkiewicza. Po wojnie ich losy potoczyły się różnie - dwie trafiły do muzeum w Radogoszczu, pozostałe wmurowano przy Muzeum Tradycji Niepodległościowych przy ul. Gdańskiej 13. Władze miasta i powołany po wojnie komitet myślały o odbudowie - decyzję o ogłoszeniu konkursu podjęto 11 marca 1946, ale zebrane środki przekazano na odbudowę kraju.

Odbudowa, symbolika i powrót autora projektu

Do odbudowy pomnika wrócono za sprawą artykułu prasowego w 1956 roku - to wtedy ponownie odezwał się z Londynu Mieczysław Lubelski i podjął kierownictwo prac według swego pierwotnego projektu. W realizację zaangażowali się także Elwira i Jerzy Mazurczykowie oraz Antoni Biłas. Pomnik ponownie odsłonięto 21 lipca 1960 - stanął na nieco zmodyfikowanym cokole z granitu, którego górna część ma ponad 8 m wysokości. Figura Kościuszki mierzy ok. 4 m, waży około 4 t i trzyma w lewej ręce rulon tekstu uniwersału, prawą osłaniając dębowe drzewko - symbol wolności. Postać zwrócona jest w stronę ulicy Piotrkowskiej, a sam plac zyskał rewitalizację i zieleń.

Mieszczące się na cokołach płaskorzeźby przedstawiają sceny: „Przysięga Kościuszki”, „Kościuszko i Głowacki”, „Uniwersał Połaniecki” oraz „Washington i Kościuszko” - elementy, które łączą lokalną opowieść o pamięci z odniesieniami międzynarodowymi.

Warto wiedzieć dla odwiedzających: oryginalne fragmenty cokołu można zobaczyć w muzeach wspomnianych wyżej - to dobra okazja, by porównać zachowaną ikonografię z tym, co stoi dziś na placu. Pomnik pozostaje punktem orientacyjnym - stoi tak, że jego sylwetkę łatwo odnaleźć z ciągu handlowego ulicy Piotrkowskiej, a zielony skwer zaprasza do krótkiego przystanku.

Źródła informacji zawierają m.in. dane archiwalne i relacje pracowników Archiwum Państwowego oraz Muzeum Tradycji Niepodległościowych, a w historii monumentu ważne role odegrali: Wacław Konopka, Władysław Czapliński, Zdzisław Konicki, Mieczysław Lubelski, Elwira i Jerzy Mazurczykowie oraz Antoni Biłas.

na podstawie: Urząd Miasta Łodzi.