Mimo wojen Łódź rosła. W Księstwie Warszawskim przybywało mieszkańców

Na początku XIX wieku Łódź była niewielkim, drewnianym miasteczkiem bez brukowanych ulic, ale jej mieszkańców szybko przybywało. W czasie Księstwa Warszawskiego liczba ludności wzrosła z 434 do 514 osób. W tym okresie pojawiła się także pierwsza synagoga, a wokół miasta zaczęły powstawać nowe osady.

W 1807 roku, po traktacie pokojowym w Tylży, Łódź znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. Mimo trwających kampanii wojennych lata 1807–1812 przyniosły rozwój miasta i okolic. Spis z 1808 roku wykazał 434 mieszkańców, a dwa lata później liczba ta wzrosła do 514.

• Nowi mieszkańcy i pierwsza synagoga przy Wolborskiej
• Drewniane domy zamiast brukowanych ulic
• Burmistrzowie, pruska administracja i rozpad gwardii
• Osady, które wyznaczały przyszłe obrzeża Łodzi

Nowi mieszkańcy i pierwsza synagoga przy Wolborskiej

Zmiany demograficzne wiązały się przede wszystkim z napływem ludności żydowskiej. W 1793 roku w Łodzi mieszkały zaledwie trzy rodziny żydowskie, liczące łącznie 11 osób. W spisie z 1809 roku odnotowano już 98 mieszkańców wyznania mojżeszowego. Rok wcześniej stanowili oni około 13 procent ludności miasta.

Osiedlanie się Żydów w Łodzi nie było wcześniej zakazane. Rosnąca społeczność zaczęła organizować własne życie religijne. W 1809 roku przy ulicy Wolborskiej, na narożniku Starego Rynku, powstała pierwsza łódzka synagoga. Był to drewniany budynek kryty gontem, wzniesiony przez nowo utworzony kahał, który uniezależniał się od gminy lutomierskiej.

Działkę pod budowę sprzedano za 165 złotych polskich. Należała wcześniej do Józefa Aufschlaga, dawnego burmistrza Łodzi. Ten sam człowiek kilka lat później odegrał ważną, choć bardzo źle ocenianą przez mieszczan, rolę w lokalnej administracji.

Drewniane domy zamiast brukowanych ulic

W 1793 roku w Łodzi znajdowało się około 50 drewnianych domów. W 1810 roku było ich już 108. Wszystkie najpewniej miały tylko jedną kondygnację. Nowsze budynki były jednak większe i solidniejsze, choć większość nadal kryto słomą.

W mieście brakowało reprezentacyjnej zabudowy. Do bardziej wyróżniających się obiektów należały:

• drewniany kościół Najświętszej Maryi Panny na Górkach Plebańskich, wzniesiony jeszcze w XVIII wieku,
• dom szpitalny przy drodze piotrkowskiej, zbudowany prawdopodobnie na przełomie XVIII i XIX wieku przez proboszcza J. Mejera, a później zamieniony na karczmę,
• zajazd postawiony na rynku przez władze pruskie.

Żadna ulica w ówczesnej Łodzi nie miała bruku. Dla mieszkańców oznaczało to, że nawet przy rosnącej liczbie domów miasto nadal zachowywało charakter małego ośrodka rolniczego, a nie rozwijającego się centrum miejskiego.

Burmistrzowie, pruska administracja i rozpad gwardii

W okresie Księstwa Warszawskiego zmienił się sposób funkcjonowania władz lokalnych. Po sekularyzacji dóbr kościelnych administracja reprezentowała interesy miasta rządowego. Wcześniej, w 1794 roku, burmistrzem Łodzi był Piotr Drewnowicz. Po jego odwołaniu i rozwiązaniu rady miejskiej, decyzją króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, stanowisko Polizeibürgermeistra objął najpierw Sempft, a następnie Józef Aufschlag.

Aufschlag był oficerem armii pruskiej. W pamięci mieszczan zapisał się jako człowiek bezwzględny, przebiegły i pazerny. W czasie pruskich rządów Łódź zgromadziła jednak znaczny majątek.

Po klęsce Prus w starciach z wojskami Napoleona Aufschlag podporządkował się nowemu włodarzowi miasta Tomaszowi Jeżewiczowi. Później stanął na czele tworzonej gwardii narodowej. Jego wcześniejsza reputacja sprawiła, że mieszkańcy nie angażowali się w przedsięwzięcie z takim zapałem, a oddział szybko się rozpadł. Gdy nie znalazł oparcia u nowego burmistrza Szymona Szczawińskiego, wyjechał z Łodzi w nieznanym kierunku.

Osady, które wyznaczały przyszłe obrzeża Łodzi

Przed 1815 rokiem na obszarze dzisiejszej Łodzi pojawiło się kilka nowych osad zasiedlonych w całości przez Polaków. Były to Grabieniec, Henryków, Górki, Kowalszczyzna i Koziny.

Grabieniec powstał między Złotnem a Kałami. Miał rozproszoną zabudowę, a wielu jego mieszkańców pracowało w pobliskich hutach szkła. Henryków, położony między Janowem, Widzewem i Stokami, liczył zaledwie kilka domów. Podobnie wyglądała osada Górki, usytuowana niemal w miejscu dzisiejszych Górek Starych.

Kowalszczyzna zaczynała się od jednego gospodarstwa, a później rozrosła się do dwóch domostw. Powstały na południe od Dąbrowy, w rejonie dzisiejszego skrzyżowania ulic Śląskiej i Zygmunta. Nazwy tych osad pokazują, że rozwój odbywał się nie tylko w centrum, lecz także na terenach, które później stały się częścią miejskiej Łodzi.

Osiem lat w granicach Księstwa Warszawskiego nie przyniosło przełomu w codziennym życiu miasta. Łódź nadal pozostawała małym ośrodkiem rolniczym, ale rosła liczba jej mieszkańców, przybywały domy, powstała synagoga, a na obrzeżach pojawiały się nowe osady. Dotychczasowa skala miasta zaczynała się powoli zmieniać.

na podstawie: Urząd Miasta Łodzi.