Z małej osady do fabrycznego imperium. Plan Rajmunda Rembielińskiego

Na pagórkach, wśród pól, lasów i wartkich strumieni, Rajmund Rembieliński zobaczył coś więcej niż senne miasteczko. Podczas konnego objazdu dostrzegł warunki, które mogły przyciągnąć rzemieślników i uruchomić przemysł na dużą skalę. Z jego pomysłu narodziły się założenia, które na dziesięciolecia zmieniły rozwój Łodzi.

• Konny rajd dał początek planowi przemysłowej Łodzi
• Przybysze dostawali ziemię, domy i czas na start
• Staszic wskazał potencjał Łódki

Konny rajd dał początek planowi przemysłowej Łodzi

W lipcu 1820 roku Rembieliński przejechał przez okolice Łodzi i ocenił ich gospodarczy potencjał. Widział niewielką osadę, liczącą zaledwie kilkuset mieszkańców, ale także dogodne położenie, dostęp do drewna i innych surowców oraz liczne strumienie. To właśnie zasoby wodne mogły zasilać przyszłe zakłady rzemieślnicze.

Na podstawie jego raportu namiestnik Królestwa Polskiego zarządził tworzenie osad przemysłowych, przede wszystkim o profilu włókienniczym. Wśród wybranych miejsc znalazły się Łódź, Zgierz, Gostynin, Dąbie i Przedecz. Kilka miesięcy później Rembieliński otrzymał pełnomocnictwa potrzebne do przeprowadzenia tego planu.

Zmiany objęły zarówno istniejącą zabudowę, jak i nowe tereny. W latach 1821–1823 przeprowadzono regulację Starego Miasta i założono sukiennicze Nowe Miasto. Następnie, w latach 1824–1828, powstała osada bawełniano-lniana Łódka oraz cztery kolonie prządków. Był to przemyślany podział przestrzeni pod różne rodzaje produkcji, a nie przypadkowa rozbudowa osady.

Przybysze dostawali ziemię, domy i czas na start

Rozwój przemysłu wymagał fachowców. Dlatego władze Królestwa Polskiego przygotowały system zachęt dla zagranicznych rzemieślników i innych specjalistów, którzy mieli osiedlać się w nowych miastach fabrycznych.

Porozumienie podpisane w Zgierzu 30 marca 1821 roku przewidywało między innymi:

• place i ogrody oddawane w wieczystą dzierżawę,
• gotowe domy dla części osadników,
• pożyczki na budowę domu na pustym placu,
• spłatę należności w ratach po sześcioletniej karencji,
• bezpłatne drewno z lasów rządowych,
• tańszą cegłę potrzebną do budowy,
• zwolnienie przywożonych ruchomości z cła,
• brak obowiązku służby wojskowej dla cudzoziemców i ich synów urodzonych za granicą.

Osadnicy mogli także tworzyć cechy rzemieślnicze i zakładać towarzystwa strzeleckie. Dla przybysza oznaczało to nie tylko możliwość rozpoczęcia pracy, lecz także łatwiejsze urządzenie życia i prowadzenie własnego warsztatu. Właśnie dlatego polityka osadnicza obejmowała jednocześnie mieszkania, materiały budowlane, finansowanie oraz ulgi prawne.

Efekty pojawiły się szybko. Według danych z 1820 roku Łódź liczyła 767 mieszkańców. Dwa lata później było ich już 939. Za tym wzrostem stały nie tylko decyzje administracyjne, ale również realne warunki przygotowane dla osób gotowych przenieść się tutaj z innych terenów i z zagranicy.

Staszic wskazał potencjał Łódki

Znaczenie dla dalszego rozwoju osady miała także wizyta Stanisława Staszica, który przyjechał do Łodzi podczas objazdu w 1825 roku. Przypisuje mu się ważną rolę w poparciu pomysłu utworzenia osady lniarsko-bawełnianej Łódka.

W swoich „Uwagach przy objeździe dróg, rzek i fabryk w 1825 roku” Staszic zwrócił uwagę na ukształtowanie terenu i możliwość wykorzystania wody przy zakładach rzemieślniczych:

Położenie miasta tego jest szczególniejsze z wielu względów: znajduje się z całą swoją rozległą okolicą pod obszernem i wyniosłem wzgórzem, z którego niezliczone trzyszczą źródła. Tych bieg wód łatwo tak kierowany być może, iż prawie przy każdym fabrykanta mieszkaniu przebiegać mogą dla jego użytku strumienie.

W dalszej części Staszic oceniał, że warunki naturalne sprzyjają nie tylko fabrykom sukiennym, lecz szczególnie zakładom bawełnianym i lnianym. Ta opinia wzmacniała wcześniejszy plan Rembielińskiego. Woda, surowce i przygotowana przestrzeń sprawiły, że niewielka osada otrzymała podstawy do rozwoju przemysłu włókienniczego, który później zdominował dzieje Łodzi.

na podstawie: Urząd Miasta Łodzi.