Zanim powstała przemysłowa Łódź. 56 osad i plan Królestwa Polskiego

Zanim pojawiły się fabryki, na obszarze dzisiejszej Łodzi działały młyny, huty szkła, folwarki i niewielkie kolonie rolnicze. Samo miasteczko liczyło niespełna tysiąc mieszkańców, ale jego najbliższe okolice tworzyły znacznie większe zaplecze osadnicze. Przełom przyniosły reformy Królestwa Polskiego oraz plan, który miał wykorzystać położenie i zasoby tego regionu. Tak zaczęła się droga od rolniczego ośrodka do przemysłowego miasta.

• Miasteczko rolników, rzemieślników i jarmarków
• 56 osad tworzyło zaplecze przyszłego przemysłu
• Rządowy plan wykorzystał tereny wokół Łodzi

Miasteczko rolników, rzemieślników i jarmarków

U progu istnienia Królestwa Polskiego Łódź nadal była niewielkim ośrodkiem, choć stopniowo wychodziła z wielowiekowego zastoju. W 1820 roku mieszkało tu 767 osób. Rozwijały się handel i rzemiosło, a liczba dorocznych jarmarków wzrosła do 12.

Spośród 210 mieszkańców aktywnych zawodowo:

• 74 osoby zajmowały się rolnictwem,
• 26 pracowało w handlu,
• 57 trudniło się rzemiosłem.

Wśród rzemieślników byli przede wszystkim krawcy, szewcy, młynarze, piekarze i rzeźnicy. O funkcjonowanie życia publicznego dbali dwaj duchowni, nauczyciel oraz jego zastępca. Handel obejmował głównie płótna i sukno sprzedawane na łokcie, a podczas jarmarków kupowano także bydło i konie.

Na początku lat 20. XIX wieku tkactwo nie było jeszcze w Łodzi osobną gałęzią zajęcia. To istotny szczegół, bo późniejsza sława miasta jako centrum włókiennictwa nie wynikała z długiej tradycji, lecz z decyzji gospodarczych i napływu nowych mieszkańców oraz fachowców.

56 osad tworzyło zaplecze przyszłego przemysłu

Samo miasteczko było małe, lecz jego otoczenie miało znacznie bardziej złożoną strukturę. Na obszarze dzisiejszej Łodzi znajdowało się łącznie 56 osiedli różnego rodzaju. Mieszkało w nich około 6,7 tys. osób, zajmujących 783 budynki. W granicach samej Łodzi stało wówczas blisko 100 domów, a liczba mieszkańców wynosiła 939.

Sieć osad obejmowała między innymi:

• wsie, takie jak Bałuty, Chojny, Łagiewniki, Retkinia, Stoki, Widzew, Zarzew i Złotno,
• folwarki Jagodnica, Ruda, Stara Wieś i Wójtostwo Łódzkie,
• osady młyńskie, wśród nich Księży Młyn, Lamus, Rokicki, Urban i Wójtowski Młyn,
• kolonie olęderskie Antoniew, Dąbrowa, Grabieniec, Henryków, Janów i Żabieniec,
• kolonie pruskie Augustów i Olechów,
• osady leśno-rolnicze oraz miejsca związane z hutnictwem szkła, między innymi Hutę Chojeńską i Hutę Rogowską.

Wcześniej gospodarcze ożywienie w okolicach Łodzi wiązało się między innymi z popytem na drewno, rozwojem szklarstwa oraz osadnictwem olęderskim i pruskim. Huty szkła z czasem upadły, ale część kolonii robotniczych pozostała. Ich obecność pokazuje, że przemysłowe zaplecze nie powstało na pustym terenie – korzystało z istniejącej sieci osad, dróg, młynów i gruntów.

Rządowy plan wykorzystał tereny wokół Łodzi

Po utworzeniu Królestwa Polskiego zmieniono podział administracyjny. Łódź i powiat zgierski znalazły się w obwodzie łęczyckim, należącym do województwa mazowieckiego. Ważny obszar stanowiły dobra rządowe należące do Ekonomii Rządowej Łaznów.

Do tak zwanego klucza łódzkiego, będącego bezpośrednim zapleczem miasta, należały między innymi:

• Wólka, Widzew i Zarzew,
• Augustów, Stara Wieś i Wójtostwo,
• Mania, Lamus i Kulam-Piła,
• Księży Młyn i Wójtowski Młyn,
• Koziny, Karkoszka i Zarzewek.

To właśnie te tereny w kolejnych latach przeznaczono pod rozwój działalności przemysłowej. Dla przyszłych inwestycji znaczenie miała nie tylko sama Łódź, lecz także możliwość zagospodarowania gruntów znajdujących się w jej pobliżu. Dzięki temu plan rozwoju obejmował większy obszar niż ówczesne, niewielkie centrum.

Pomysł przemiany Łodzi w ośrodek przemysłowy pojawił się najpierw wśród miejscowych mieszkańców i przedstawicieli władz. W 1815 roku burmistrz Szymon Szczawiński pisał w tej sprawie do władz zwierzchnich. Decyzje nadające projektowi konkretny kierunek podjął jednak namiestnik Królestwa Polskiego, generał Józef Zajączek.

18 września 1820 roku zapoznał się on z wynikami wizytacji przeprowadzonej przez Rajmunda Rembielińskiego, prezesa Komisji Rządowej Województwa Mazowieckiego. Rembieliński objechał te okolice konno w lipcu tego samego roku. Ocena terenu pomogła wskazać miejsce, które mogło zostać wykorzystane do budowy nowego ośrodka przemysłowego.

Za programem przemian stała polityka gospodarcza Królestwa Polskiego, związana między innymi z działalnością księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego i hrabiego Tadeusza Mostowskiego. Reformy stworzyły ramy administracyjne oraz własnościowe, a lokalne warunki dostarczyły przestrzeni pod przyszłe inwestycje.

Ważne dla mieszkańców współczesnej Łodzi jest to, że przemysłowy rozwój nie objął wyłącznie historycznego centrum. Wyrastał również z dawnych wsi, młynów, folwarków i kolonii, których nazwy do dziś można znaleźć na mapie miasta. Dawna sieć osadnicza stała się jednym z fundamentów późniejszej, fabrycznej Łodzi.

na podstawie: Urząd Miasta Łodzi.