Zanim powstała przemysłowa Łódź. 56 osad i plan Królestwa Polskiego

Zanim pojawiły się fabryki, na obszarze dzisiejszej Łodzi działały młyny, huty szkła, folwarki i niewielkie kolonie rolnicze. Samo miasteczko liczyło niespełna tysiąc mieszkańców, ale jego najbliższe okolice tworzyły znacznie większe zaplecze osadnicze. Przełom przyniosły reformy Królestwa Polskiego oraz plan, który miał wykorzystać położenie i zasoby tego regionu. Tak zaczęła się droga od rolniczego ośrodka do przemysłowego miasta.

• Miasteczko rolników, rzemieślników i jarmarków
• 56 osad tworzyło zaplecze przyszłego przemysłu
• Rządowy plan wykorzystał tereny wokół Łodzi

Miasteczko rolników, rzemieślników i jarmarków

U progu istnienia Królestwa Polskiego Łódź nadal była niewielkim ośrodkiem, choć stopniowo wychodziła z wielowiekowego zastoju. W 1820 roku mieszkało tu 767 osób. Rozwijały się handel i rzemiosło, a liczba dorocznych jarmarków wzrosła do 12.

Spośród 210 mieszkańców aktywnych zawodowo:

• 74 osoby zajmowały się rolnictwem,
• 26 pracowało w handlu,
• 57 trudniło się rzemiosłem.

Wśród rzemieślników byli przede wszystkim krawcy, szewcy, młynarze, piekarze i rzeźnicy. O funkcjonowanie życia publicznego dbali dwaj duchowni, nauczyciel oraz jego zastępca. Handel obejmował głównie płótna i sukno sprzedawane na łokcie, a podczas jarmarków kupowano także bydło i konie.

Na początku lat 20. XIX wieku tkactwo nie było jeszcze w Łodzi osobną gałęzią zajęcia. To istotny szczegół, bo późniejsza sława miasta jako centrum włókiennictwa nie wynikała z długiej tradycji, lecz z decyzji gospodarczych i napływu nowych mieszkańców oraz fachowców.

Więcej aktualności z Łodzi znajdziesz na stronie głównej informacjelodzkie.pl, a wydarzenia i imprezy na najbliższe dni zawsze na informacjelodzkie.pl/wydarzenie.

56 osad tworzyło zaplecze przyszłego przemysłu

Samo miasteczko było małe, lecz jego otoczenie miało znacznie bardziej złożoną strukturę. Na obszarze dzisiejszej Łodzi znajdowało się łącznie 56 osiedli różnego rodzaju. Mieszkało w nich około 6,7 tys. osób, zajmujących 783 budynki. W granicach samej Łodzi stało wówczas blisko 100 domów, a liczba mieszkańców wynosiła 939.

Sieć osad obejmowała między innymi:

• wsie, takie jak Bałuty, Chojny, Łagiewniki, Retkinia, Stoki, Widzew, Zarzew i Złotno,
• folwarki Jagodnica, Ruda, Stara Wieś i Wójtostwo Łódzkie,
• osady młyńskie, wśród nich Księży Młyn, Lamus, Rokicki, Urban i Wójtowski Młyn,
• kolonie olęderskie Antoniew, Dąbrowa, Grabieniec, Henryków, Janów i Żabieniec,
• kolonie pruskie Augustów i Olechów,
• osady leśno-rolnicze oraz miejsca związane z hutnictwem szkła, między innymi Hutę Chojeńską i Hutę Rogowską.

Wcześniej gospodarcze ożywienie w okolicach Łodzi wiązało się między innymi z popytem na drewno, rozwojem szklarstwa oraz osadnictwem olęderskim i pruskim. Huty szkła z czasem upadły, ale część kolonii robotniczych pozostała. Ich obecność pokazuje, że przemysłowe zaplecze nie powstało na pustym terenie – korzystało z istniejącej sieci osad, dróg, młynów i gruntów.

Rządowy plan wykorzystał tereny wokół Łodzi

Po utworzeniu Królestwa Polskiego zmieniono podział administracyjny. Łódź i powiat zgierski znalazły się w obwodzie łęczyckim, należącym do województwa mazowieckiego. Ważny obszar stanowiły dobra rządowe należące do Ekonomii Rządowej Łaznów.

Do tak zwanego klucza łódzkiego, będącego bezpośrednim zapleczem miasta, należały między innymi:

• Wólka, Widzew i Zarzew,
• Augustów, Stara Wieś i Wójtostwo,
• Mania, Lamus i Kulam-Piła,
• Księży Młyn i Wójtowski Młyn,
• Koziny, Karkoszka i Zarzewek.

To właśnie te tereny w kolejnych latach przeznaczono pod rozwój działalności przemysłowej. Dla przyszłych inwestycji znaczenie miała nie tylko sama Łódź, lecz także możliwość zagospodarowania gruntów znajdujących się w jej pobliżu. Dzięki temu plan rozwoju obejmował większy obszar niż ówczesne, niewielkie centrum.

Pomysł przemiany Łodzi w ośrodek przemysłowy pojawił się najpierw wśród miejscowych mieszkańców i przedstawicieli władz. W 1815 roku burmistrz Szymon Szczawiński pisał w tej sprawie do władz zwierzchnich. Decyzje nadające projektowi konkretny kierunek podjął jednak namiestnik Królestwa Polskiego, generał Józef Zajączek.

18 września 1820 roku zapoznał się on z wynikami wizytacji przeprowadzonej przez Rajmunda Rembielińskiego, prezesa Komisji Rządowej Województwa Mazowieckiego. Rembieliński objechał te okolice konno w lipcu tego samego roku. Ocena terenu pomogła wskazać miejsce, które mogło zostać wykorzystane do budowy nowego ośrodka przemysłowego.

Za programem przemian stała polityka gospodarcza Królestwa Polskiego, związana między innymi z działalnością księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego i hrabiego Tadeusza Mostowskiego. Reformy stworzyły ramy administracyjne oraz własnościowe, a lokalne warunki dostarczyły przestrzeni pod przyszłe inwestycje.

Ważne dla mieszkańców współczesnej Łodzi jest to, że przemysłowy rozwój nie objął wyłącznie historycznego centrum. Wyrastał również z dawnych wsi, młynów, folwarków i kolonii, których nazwy do dziś można znaleźć na mapie miasta. Dawna sieć osadnicza stała się jednym z fundamentów późniejszej, fabrycznej Łodzi.

na podstawie: Urząd Miasta Łodzi.