Konstantynów – od osady sukienniczej do miasta z wieloma korzeniami

Z początkiem XIX wieku na terenach między Ozorkowem a Łęczycą zaczęła się przemieniać wiejska przestrzeń w mały ośrodek przemysłowy. W kilka lat pojawiły się warsztaty, przybysze z różnych stron Europy i pierwszy miejski puls, który później przyjął nazwę Konstantynów. To opowieść o rzemiośle, migracjach i o jednym człowieku, który postawił pierwszy krok w tworzeniu nowej osady.

• Początek osady fabrycznej Żabice Wielkie i pojawienie się rzemieślników
• Jak rozwijał się Konstantynów w pierwszych latach i co się zmieniało

Początek osady fabrycznej Żabice Wielkie i pojawienie się rzemieślników

Na przełomie dekad, formalny start osadnictwa na gruntach wsi Żabice Wielkie przypisuje się zawarciu umowy przez Mikołaja Krzywiec‑Okołowicza. W dniu 8 lutego 1821 w Łęczycy zawarto akt rejentalny z trzema sukiennikami z Ozorkowa — Samuelem Wegnerem, Jakubem Henningiem i Piotrem Freymarkiem — który miał stać się wzorcem masowego osiedlania rzemieślników. Warunkiem było sprowadzenie do osady około sto pięćdziesięciu rodzin „majstrów fabryki sukienniczej” i zawodów pokrewnych; każdy otrzymywał plac, materiał na budowę domu oraz ziemię — dwie morgi ornej i jedną morgę łąki.

Wcześniejsze źródła niemieckie sugerują, że pierwsze osoby pojawiały się już około 1816 roku, lecz masowe, zorganizowane osadnictwo ruszyło po umowie z 1821 roku. Wśród pierwszych osadników byli też tkacze i fabrykanci, m.in. Gotfryd Wende ze Śląska; między 1816 a 1818 osiedliło się ośmiu sukienników z Ozorkowa. W krótkim czasie powstawały cechy: sukienniczy i szewski w 1818 roku, a cechy kowali, ślusarzy, stolarzy, młynarzy i piekarzy w 1822 roku. W 1823 roku miejscowość liczyła już około 1 005 mieszkańców.

“Przenosili się do nas z Prus (Śląsk, Wielkopolska), z Brandenburgii, Saksonii i innych krajów niemieckich.”
– Eugeniusz Workert

Do osiedlających się dołączyli również przybysze z Czech i Moraw, a od 1825 roku zanotowano przybycie 25 rodzin z Saksonii, Śląska, czeskich Sudetów, Moraw i Prus Wschodnich. Społeczność była zróżnicowana także wyznaniowo i etnicznie — wśród mieszkańców znalazła się znaczna grupa Żydów, którzy zajmowali się handlem i rzemiosłem; w 1826 roku ich liczba wynosiła około 560 osób, co stanowiło około jednej piątej ówczesnych mieszkańców. W efekcie rozwoju gospodarczego i migracji, w 1828 roku populacja sięgnęła około 2 825 osób.

Jak rozwijał się Konstantynów w pierwszych latach i co się zmieniało

Proces przekształceń gospodarczych miał swoje konsekwencje demograficzne i strukturalne. Miasto, które zaczęto nazywać Konstantynów po wystąpieniu o prawa miejskie w 1824 roku, uzyskało status miasta w 1830 roku. Z czasem tradycyjne sukiennictwo zaczęło być wypierane przez tkalnie bawełny — to przesunięcie technologiczne i rynkowe odbiło się na liczbie mieszkańców; po szczycie z 1828 roku zanotowano spadek do około 2 439 osób w 1832 roku.

W kontekście własności ziemskiej i zarządzania regionem, warto przyjrzeć się osobie fundatora: Mikołaj Krzywiec‑Okołowicz, były szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, sędzia Sądu Apelacyjnego i poseł na sejm Królestwa Polskiego, dokonał szeregu zakupów ziemskich — w 1799 roku kupił wieś Srebrną od Wincentego Sulimierskiego, a później nabył m.in. Bechcice, Żabice, Żabiczki, Niesięcin, Rszew i Rszewek. W listopadzie 1835 sprzedał grunty w Srebrnej osiemnastu kolonistom niemieckim, a dwa lata później przekazał miasto synowi Ignacemu. Mikołaj Krzywiec‑Okołowicz zmarł 1 lipca 1841 w Żabiczkach.

“Po upadku powstania listopadowego zaczęły się represje.”
– Eugeniusz Workert

W praktyce represje i zmiany graniczne sprawiły, że część sukienników przeniosła się dalej na wschód, m.in. w okolice Białegostoku, reagując na nowe cła i bariery handlowe. Lokalny cech mistrzów tkackich zaczął działać od 1834 roku, co pokazuje, że przemiany rzemieślnicze miały też swoje formalne odzwierciedlenie w organizacjach zawodowych.

• 8 lutego 1821 – zawarcie umowy rejentalnej i początek zorganizowanego osadnictwa w Żabicach Wielkich
• 1821 – początek masowego osadnictwa sukienników i rzemieślników
• 1824 – wystąpienie o nadanie praw miejskich; pojawienie się nazwy Konstantynów
• 1830 – nadanie praw miejskich
• 1 lipca 1841 – śmierć Mikołaja Krzywiec‑Okołowicza

Opisy wydarzeń i dane demograficzne zaczerpnięte są m.in. z publikacji “Konstantynów Łódzki. Dzieje Miasta” pod redakcją Marii Nartonowicz‑Kot.

Historia tych kilkunastu lat pokazuje nie tylko zmiany gospodarcze, ale i wielość źródeł tożsamości miasta – rzemieślniczych, migracyjnych i właścicielskich. Dziś warto pamiętać, że początek Konstantynowa to mieszanka inicjatywy ziemiańskiej i pracy przybyszów z różnych regionów, co zostawiło ślady w strukturze zawodów i demografii. Dla mieszkańców przydatne może być sięgnięcie do lokalnych opracowań historycznych i archiwów — tam tkwią szczegóły dotyczące cechów, nazwisk pierwszych osadników i zmian, które ukształtowały miasto.

na podstawie: Gmina Konstantynów Łódzki.