Cytologia znika z programu profilaktycznego. Od sierpnia Polki zrobią dokładniejszy test HPV HR

Po ponad dwóch dekadach zmienia się podstawowe badanie stosowane w profilaktyce raka szyjki macicy. Od 1 sierpnia 2026 roku klasyczna cytologia nie jest już wykonywana jako samodzielne badanie przesiewowe w programie finansowanym przez NFZ. Zastąpił ją test molekularny HPV HR, który pozwala wcześniej wykryć zakażenie wirusem odpowiedzialnym za rozwój większości przypadków tego nowotworu. Cytologia jednak nie znika całkowicie – jej nowoczesna, płynna wersja będzie wykonywana po dodatnim wyniku testu HPV.

Test HPV HR zastępuje klasyczną cytologię

Od 1 sierpnia test HPV HR stał się jedyną podstawową metodą badań przesiewowych w ramach bezpłatnego programu profilaktyki raka szyjki macicy. Jak informuje Narodowy Fundusz Zdrowia, tradycyjna cytologia została zastąpiona badaniem molekularnym wykrywającym typy wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym. (NFZ)

Badanie polega na pobraniu wymazu z szyjki macicy. Dla pacjentki przebiega więc podobnie jak cytologia, ale w laboratorium poszukuje się nieprawidłowych komórek, lecz materiału genetycznego wirusa HPV – jego DNA lub RNA.

Dodatni wynik nie oznacza rozpoznania raka. Potwierdza obecność wirusa wysokiego ryzyka, który u części zakażonych kobiet może po latach doprowadzić do powstania zmian przednowotworowych lub nowotworu.

Cytologia LBC pozostaje częścią diagnostyki

Jeżeli wynik testu HPV HR będzie dodatni, z materiału pobranego podczas tej samej wizyty zostanie wykonana cytologia na podłożu płynnym LBC. Pacjentka nie będzie musiała ponownie zgłaszać się na pobranie wymazu.

Nowa ścieżka wygląda następująco:

• najpierw wykonywany jest test HPV HR z genotypowaniem,
• przy wyniku ujemnym kolejne badanie zwykle odbywa się po 5 latach,
• przy wyniku dodatnim wykonywana jest cytologia płynna LBC,
• prawidłowy wynik LBC może oznaczać ponowne badanie po 12 miesiącach,
• wykrycie zmian dysplastycznych prowadzi do dalszej diagnostyki, najczęściej kolposkopii lub pobrania wycinka.

Częstotliwość kolejnych kontroli może zależeć od wyniku badania i indywidualnej sytuacji pacjentki.

Test okazał się niemal dwukrotnie skuteczniejszy

Zmiana programu wynika z badań prowadzonych przez Narodowy Instytut Onkologii. Pilotaż rozpoczęty w 2019 roku objął ponad 33 tys. kobiet z całej Polski i porównywał skuteczność klasycznej cytologii z testami molekularnymi HPV HR.

Wyniki wykazały, że test HPV HR był blisko dwukrotnie skuteczniejszy w wykrywaniu ryzyka raka szyjki macicy i zmian przedrakowych.

Badanie molekularne może wykryć zagrożenie jeszcze przed pojawieniem się nieprawidłowych komórek widocznych w cytologii. Ujemny wynik daje natomiast możliwość wydłużenia odstępu między kolejnymi badaniami.

Kto może skorzystać z bezpłatnego badania

Program profilaktyki raka szyjki macicy obejmuje kobiety w wieku od 25 do 64 lat spełniające kryteria udziału. Testy są finansowane przez NFZ i nie wymagają skierowania.

Badanie można wykonać w:

• poradniach ginekologicznych posiadających umowę z NFZ,
• placówkach podstawowej opieki zdrowotnej, w których badania wykonują uprawnione położne.

W województwie łódzkim świadczenia oferuje ponad 150 poradni. Informacje o placówkach można znaleźć w wyszukiwarce programów profilaktycznych NFZ lub uzyskać pod całodobowym numerem Telefonicznej Informacji Pacjenta 800 190 590.

Na test HPV HR można również zapisać się przez centralną e-rejestrację, korzystając z Internetowego Konta Pacjenta lub aplikacji mojeIKP.

W Łódzkiem z badań korzysta niewiele kobiet

Według danych Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ z profilaktyki raka szyjki macicy korzysta około 16 proc. uprawnionych kobiet. Oznacza to, że zdecydowana większość mieszkanek regionu nie wykonuje badań przesiewowych w zalecanych odstępach.

W 2026 roku test HPV HR powinno wykonać około 702 tys. kobiet w województwie łódzkim. Najniższą zgłaszalność odnotowywano m.in. w gminach Krośniewice, Nowe Ostrowy i Dąbrowice, gdzie z programu korzystało około 5–6 proc. kobiet. Najwyższe wyniki miały Szczerców, Wolbórz i Lutomiersk – po około 26 proc.

Zmiana metody badania może poprawić skuteczność programu, ale sama dostępność nowoczesnego testu nie wystarczy. Najważniejsze pozostaje regularne zgłaszanie się kobiet na badania, zanim pojawią się jakiekolwiek objawy. Rak szyjki macicy i poprzedzające go zmiany mogą przez długi czas rozwijać się bez wyraźnych sygnałów.

Źródła

• Narodowy Fundusz Zdrowia – komunikat o zastąpieniu klasycznej cytologii testem HPV HR od 1 sierpnia 2026 roku.
• Narodowy Instytut Onkologii – wyniki pilotażu obejmującego ponad 33 tys. kobiet.
• Łódzki Oddział Wojewódzki NFZ – informacje o realizacji programu profilaktyki raka szyjki macicy i dostępności badań.
• NFZ – zasady dalszego postępowania po wyniku testu HPV HR i cytologii płynnej LBC.