Jedno miasto, dwa światy. Tak narodziła się przemysłowa Łódź

Na jednym planie znalazły się obok siebie średniowieczne miasteczko, regularnie wytyczona osada sukiennicza i przemysłowa Łódka. Choć administracyjnie tworzyły jeden organizm, przez dziesięciolecia różniły się wyglądem, funkcją i rytmem życia. Przełom, który zapoczątkował przemysłową historię Łodzi, rozegrał się wokół dzisiejszej osi Stare Miasto – plac Wolności – ulica Piotrkowska.

W 1820 roku dawna Łódź była niewielkim ośrodkiem rolniczym. W rejonie dzisiejszego Starego Miasta mieszkało około 760 osób, a zabudowa obejmowała mniej więcej 120 domów. Trzy lata później liczba mieszkańców wzrosła do około 800, czyli wróciła do poziomu notowanego na przełomie XVI i XVII wieku.

Pojawienie się prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego Rajmunda Rembielińskiego rozpoczęło serię zmian, które całkowicie przekształciły dotychczasowy układ. Dawne miasteczko nie zostało po prostu rozbudowane. Na terenach okolicznych folwarków i wsi włączonych do miasta wytyczono nowe osady, tworzone z myślą o rzemiośle i przemyśle.

• Stare Miasto porządkowano między rynkiem a polami
• Nowe Miasto i Łódka wyznaczyły kierunek przemian
• Jedna administracja, dwa różne rytmy życia

Stare Miasto porządkowano między rynkiem a polami

W drugiej dekadzie XIX wieku zabudowa późniejszego Starego Miasta zajmowała około 20 hektarów. Zachowała jeszcze średniowieczny charakter: od rynku odchodziła sieć nieregularnych, skośnych ulic. W centrum znajdował się rynek targowy, a za blokiem zabudowy plac z kościołem pw. Najświętszej Maryi Panny.

Zwarte domy stały głównie przy rynku oraz wzdłuż ulic Drewnowskiej, Podrzecznej, Nadstawnej i Kościelnej. Pozostałe ulice miały znacznie luźniejszą zabudowę. Przy placu kościelnym oraz przy ulicach Lutomierskiej, Brzezińskiej, Łagiewnickiej i Cygańskiej, której fragment odpowiada dzisiejszej ulicy Zgierskiej, znajdowały się pojedyncze budynki.

Sam obszar zabudowany był niewielki w porównaniu z miejskimi gruntami. Rozłogi Łodzi obejmowały łącznie 1244 hektary, w tym 828 hektarów pól i 416 hektarów lasów. To pokazuje, jak szybko późniejszy przemysł miał wkroczyć na tereny, które wcześniej służyły przede wszystkim rolnictwu i gospodarce leśnej.

Reformy objęły także wygląd nowej zabudowy. Domy wznoszone w miasteczku miały powstawać według kilku zatwierdzonych projektów. Uporządkowano rynek i plac kościelny, nadając im bardziej regularne kształty. W 1823 roku wytyczono na nowo ulicę Brzezińską, znaną dziś jako ulica Wojska Polskiego, wyprostowano ulicę Kościelną, poszerzono ulicę Wolborską oraz ukształtowano i przedłużono ulicę Drewnowską.

Nowe Miasto i Łódka wyznaczyły kierunek przemian

Największa zmiana dokonała się wzdłuż dawnego traktu łęczycko-piotrkowskiego, prowadzącego z północy na południe. W latach 1821–1823 regulowano obszar staromiejski, a w 1823 roku na gruntach rządowych oraz terenach wykupionych od mieszczan wyznaczono osadę sukienniczą Nowe Miasto.

Po wschodniej stronie traktu znajdowały się grunty rządowe przeznaczone pod nowe osiedle. Po zachodniej stronie pozostawały ziemie należące do mieszkańców Starego Miasta. W ten sposób obok dawnego, nieregularnego ośrodka powstała osada o odmiennym układzie przestrzennym i gospodarczym.

W 1823 roku po raz pierwszy pojawiła się nazwa ulicy Piotrkowskiej. Jej znaczenie wzrosło wraz z dalszą rozbudową miasta. W latach 1824–1828 na południe od Nowego Miasta utworzono osadę przemysłową Łódka, przeznaczoną dla przędzalników lnu i bawełny.

Do nowych osad przybywali koloniści, przede wszystkim rękodzielnicy z Niemiec, Czech, Śląska i Wielkopolski. Ich obecność wiązała się z planem gospodarczym, który zakładał rozwój produkcji włókienniczej, a nie powrót do rolniczego modelu dawnego miasteczka.

Plan opracowany w latach 1821–1828 wyznaczył zarys osi, która połączyła Stary Rynek, Nowe Miasto z Nowym Rynkiem, czyli dzisiejszym placem Wolności, oraz Łódkę w południowej części ulicy Piotrkowskiej. Dzisiejszy układ centralnej części Łodzi ma więc źródło w decyzjach podejmowanych niemal dwieście lat temu.

Jedna administracja, dwa różne rytmy życia

Dawna Łódź i nowe osady sąsiadowały ze sobą, a formalnie tworzyły jeden organizm. Przez kilka dekad funkcjonowały jednak odrębnie. Różnice było widać w zabudowie, przeznaczeniu terenu i składzie mieszkańców.

Stare Miasto zachowywało charakter rolniczego ośrodka z rynkiem, kościołem i ulicami rozwijającymi się z dawnego układu średniowiecznego. Nowe Miasto powstawało według uporządkowanego planu, a Łódka została zaprojektowana jako osada dla pracowników rozwijającego się przemysłu włókienniczego.

To właśnie zestawienie dwóch porządków stało się punktem zwrotnym w dziejach Łodzi. Nie chodziło wyłącznie o przyrost liczby domów. W ciągu kilku lat zmienił się kierunek rozwoju, pojawiły się nowe grupy mieszkańców, a dawny trakt komunikacyjny zaczął wyznaczać główną oś przyszłego miasta.

na podstawie: Urząd Miasta Łodzi.